Wie gedrag wil veranderen, moet het ook mogelijk maken.

Zorg voor elkaar. Eet duurzamer. Pak vaker de trein. Het zijn statements waar veel mensen best achter staan. Maar probeer het vervolgens eens te doen. Dan wordt het vaak moeilijker.

Voor je ouders zorgen wordt lastig als je werk geen ruimte laat. Duurzamer eten vraagt meer als je de producten nauwelijks kunt vinden of betalen. En de trein nemen is minder aantrekkelijk als je reis veel duurder en ingewikkelder wordt dan een vlucht.

Dan ontbreekt het dus niet aan motivatie. Het ontbreekt aan de mogelijkheid.

Bij maatschappelijke verandering richten we ons vaak op wat mensen moeten weten, voelen en willen. Een campagne over huiselijk geweld of eenzaamheid kan je bijvoorbeeld diep raken. Je ziet wat mensen meemaken en wilt iets doen. Maar wat? Hoe begin je een gesprek? Waar kun je terecht als je je zorgen maakt? Als dat onduidelijk blijft, kun je zomaar achterblijven met een onbevredigend gevoel. Je bent wel geraakt en gemotiveerd, maar weet niet precies hoe je kunt helpen. Daarom hoort bij zo’n campagne een duidelijk en haalbaar handelingsperspectief. Je moet ook echt iets kunnen doen, om je motivatie om te zetten in handelen.

Positief gedrag moet dus ook kunnen. Dat vraagt iets van de omgeving, de regels en de organisaties die bepalen hoe makkelijk of moeilijk we het mensen maken. Laten we een paar voorbeelden verkennen:

Ruimte voor mantelzorg

We vinden het belangrijk dat mensen naar elkaar omkijken. Dat je er bent als je moeder hulp nodig heeft, je partner ziek wordt of je buren niet meer alles zelf kunnen. Die bereidheid is er vaak. Maar hoe combineer je dat met je werk, je gezin en alles wat al moet?

Als je moeder alleen tijdens jouw werktijd naar een afspraak kan en je rooster geen ruimte laat, helpt een oproep om meer voor elkaar te zorgen weinig. Je wilt wel, maar je moet het ook kunnen regelen.

Wie een beroep doet op mantelzorgers, op de participatiesamenleving, vraagt daarmee ook iets van werkgevers, zorgorganisaties en gemeenten. Kunnen werktijden makkelijk worden aangepast? Kunnen afspraken in overleg worden gepland? Is er iemand die de zorg tijdelijk kan overnemen? En is ondersteuning eenvoudig te vinden en aan te vragen?

Een werkgever die meedenkt (en daar ook in geholpen wordt), kan iemand de ruimte geven om er voor een ouder te zijn. Zo blijft het niet bij een algemene oproep, maar krijgen het ook een een praktisch gevolg.

De duurzame keuze moet wel haalbaar zijn

Hetzelfde geldt voor reizen door Europa. Je wilt best met de trein. Maar wat als je voor jouw bestemming diverse tickets moet uitzoeken, vaak moet overstappen en ook nog eens veel meer betaalt dan voor een rechtstreekse vlucht? Dan wordt je duurzame ideaal nogal op de proef gesteld.

We kunnen consumenten blijven oproepen om minder te vliegen. Maar wie maakt het makkelijker om de trein te nemen? Daarvoor zijn goede verbindingen, een eenvoudig boekingssysteem en betaalbare tickets nodig. Dat kunnen reizigers niet zelf organiseren.

De keuze ligt natuurlijk wel uiteindelijk bij de reiziger. Maar hoeveel tijd, geld en moeite die keuze kost, wordt voor een belangrijk deel door anderen bepaald. Vervoerders en overheden hebben dus ook echt iets te doen.

Bij fietsen begrijpen we dat in Nederland eigenlijk heel goed. Een veilige route en een goede fietsenstalling helpen mensen om de fiets te pakken. In mijn stad Utrecht hebben we de grootste fietsenstalling ter wereld waar het stallen van je fiets niet alleen makkelijk is, maar zelfs een belevenis. Deze vraag kunnen we vaker stellen: wat moeten we organiseren om het gewenste gedrag haalbaar te maken?

Waarom is eerlijk en duurzaam de uitzondering?

In veel supermarkten is best iets vreemds aan de hand. Waarom moet je soms speciaal op zoek naar het biologische of fairtrade alternatief? Waarom krijgt dat een apart schap of een apart label, terwijl de producten, die dus vaak negatieve effecten hebben als de normale keuze wordt aangeboden? Daarmee lijken de duurzame, eerlijke producten iets bijzonders, terwijl dat toch de norm zou moeten zijn. Het is nu iets voor klanten die bereid zijn zich erin te verdiepen.

Dat is bijzonder. We willen dat mensen verantwoord kiezen, maar laten hen vervolgens zelf het uitzoekwerk doen. Waarom is eerlijk en duurzaam niet het uitgangspunt voor wat er verkocht wordt en wat er in de aanbieding is?

Ook de prijs telt. Als de vleesburger in de aanbieding is en de plantaardige burger ernaast flink meer kost, maken we die overstap niet aantrekkelijk. Zeker voor iemand die op de boodschappen moet letten. Er wordt vaak gezegd dat de consument met de portemonnee stemt. Maar hoeveel ruimte geven we hen om dat te doen? De supermarkt bepaalt eigenlijk welke keuzes aantrekkelijk, betaalbaar en vanzelfsprekend zijn.

Minder scrollen vraagt ook iets van de makers

Bij social media wordt het nog scherper. We willen dat kinderen minder op hun telefoon zitten. Zou onszelf ook goed doen trouwens. Maar ondertussen gebruiken ze apps die zo verslavend ingericht zijn dat je blijft kijken. Stoppen moet je zelf doen, terwijl er voortdurend iets nieuws en lekkers wordt gevoerd.

Dan leggen we wel erg veel verantwoordelijkheid bij kinderen. We verwachten dus dat zij weerstand bieden aan een omgeving die hun aandacht met alle technieken probeert vast te houden.

Natuurlijk hebben ouders een rol. Maar zij bepalen niet hoe die apps werken. Die verantwoordelijkheid ligt bij de tech-bedrijven die ze ontwerpen en overheden moeten duidelijke grenzen stellen zodat de belangen van kinderen worden beschermd.

Wie wil dat kinderen minder scrollen, kan daar een campagne over maken, maar moet ook echt kijken naar wat hen aan het scrollen houdt. Stoppen met scrollen in apps die juist alles in het werk stellen om door te gaan vraagt wel erg veel wilskracht. Ook hier is dus werk te doen aan de omgeving.

Wat je als normaal aanbiedt, doet ertoe

Maar de omgeving kan positief gedrag ook vooruithelpen. Soms is daar een betrekkelijk eenvoudige verandering voor nodig. Bij drie congressen werd dat getest met de lunch. Bij de ene groep stond vlees al aangevinkt. Wie vegetarisch wilde eten, moest dat aangeven. Bij de andere groep was het andersom.

Met vlees als standaard koos tussen de 2 en 12,5 procent vegetarisch. Toen vegetarisch al aangevinkt stond, koos tussen de 86 en 89 procent daarvoor. Iedereen kon nog steeds hetzelfde kiezen. Alleen het vertrekpunt veranderde. De organisatie had dus al een belangrijke keuze gemaakt voordat de deelnemer het formulier opende.

Richard Thaler en Cass Sunstein noemen de manier waarop je keuzes inricht choice architecture. Welke optie staat bovenaan? Wat is al ingevuld? Waar moet je extra moeite voor doen? Daarmee stuur je het gedrag van mensen, ook als je daar niet bewust bij stilstaat.

Daar moet je natuurlijk zorgvuldig mee omgaan. Mensen moeten begrijpen waarvoor ze kiezen en eenvoudig iets anders kunnen aangeven. Maar vlees vooraf aanvinken is óók een beslissing. Waarom zou juist dat vanzelfsprekend zijn?

Samen kijken hoe het wél kan

Bij sociale vraagstukken gaat het ook om de ruimte die mensen krijgen om mee te denken en bij te dragen. Dat zie je bij Stichting Thuis in Oss en de gemeente Oss. Hun uitgangspunt: integratie begint vanaf de eerste dag en vraagt inzet van nieuwkomers én de omgeving.

De gemeente betrok inwoners actief bij de vormgeving van de opvang. Dat er opvang zou komen, stond vast. Het gesprek ging over hoe die goed kon worden georganiseerd. Welke zorgen leefden er? Wat was nodig om de opvang in de buurt te laten werken? Inwoners kregen zo een rol in het vinden van oplossingen. Sommige kritische buurtbewoners werden later zelf vrijwilliger.

Ook de mensen die in de opvang wonen, krijgen verantwoordelijkheid. Via een bewonersraad praten en beslissen zij mee over hun leefomgeving, van huisregels tot de selectie van medewerkers. Vrijwilligers, ondernemers en lokale organisaties helpen mee met de activiteiten.

Daar hoort een open opvang bij. Een plek waar vrijwilligers binnenlopen, buurtbewoners deelnemen aan activiteiten en lokale organisaties gebruikmaken van de ruimte. Zo wordt contact onderdeel van het dagelijks leven.

Dat maakt dit voorbeeld interessant. Mensen worden betrokken bij de vraag hoe het kan werken en krijgen de mogelijkheid om daaraan bij te dragen. De bereidheid om samen te leven krijgt zo echt de ruimte, de mogelijkheid in de manier waarop de opvang wordt georganiseerd.

Zorgen dat je meteen kunt meedoen

In mijn werk (samen met O-bureau) voor Matchis, dat stamceldonoren werft, zien we hoe belangrijk het is dat mensen hun goede bedoeling meteen kunnen uitvoeren. We weten dat veel jongeren positief staan tegenover het idee om stamceldonor te worden. Toch betekent dat niet dat ze zich ook aanmelden. Er kunnen vragen of twijfels zijn. Wat houdt het precies in? Wat wordt er van je verwacht? Bovendien vraagt de aanmelding verschillende stappen: registreren, thuis een pakketje ontvangen, wangslijm afnemen en het pakketje terugsturen.

Bij elk van die stappen kan het blijven liggen. Je moet eraan denken, er tijd voor maken en weten hoe het werkt. Ook als je best wilt, is het zo weer een week later.

Daarom organiseren we met Matchis ook events waar jongeren alles direct kunnen doen. Vragen stellen, twijfels bespreken, zich registreren en ter plekke swabben. Zo brengen we de uitleg, de persoonlijke begeleiding en de mogelijkheid om mee te doen bij elkaar. Op het moment dat iemand denkt ‘ja, dit wil ik’, kan diegene de aanmelding ook meteen afronden.

Dat is echt een belangrijk onderdeel van gedragsverandering: zorgen dat de bereidheid die er al is ook tot actie kan leiden. In dit geval door naar jongeren toe te gaan en de stappen samen met hen op één moment mogelijk te maken.

Wie moet er aan de slag?

Als we mensen vragen om iets te doen, moeten we dus duidelijk maken hoe. Wat kun je doen als je vermoedt dat iemand eenzaam is? Waar kun je terecht als je hulp nodig hebt? Een oproep krijgt pas effect als je weet wat jouw volgende stap kan zijn.

Vervolgens moeten mensen die stap ook kunnen zetten. Daarvoor kunnen tijd, geld, ondersteuning of voorzieningen nodig zijn. Een mantelzorger heeft weinig aan waardering als er geen ruimte is om werk en zorg te combineren. En een betaalbare treinreis boek je niet op goede wil.

Daarmee komt de verantwoordelijkheid ook te liggen bij de partijen die de omstandigheden bepalen. Werkgevers gaan over roosters. Bedrijven over hun aanbod, prijzen en ontwerp. Overheden over voorzieningen en regels. Hun keuzes maken het gedrag dat we vragen makkelijker of juist moeilijker.

Soms kun je samen tot een oplossing komen, zoals in Oss. Maar niet ieder belang is gelijk. Als een bedrijf verdient aan gedrag dat we maatschappelijk juist willen verminderen, is een vriendelijk verzoek misschien niet genoeg. Dan zijn publieke druk, bindende afspraken of wetgeving nodig. Ook dat hoort bij werken aan positief gedrag.

Voor maatschappelijke organisaties betekent dit dat je soms een andere partij moet aanspreken. Naast de consument die duurzamer wil eten ook de supermarkt die het aanbod bepaalt. Naast ouders die grenzen proberen te stellen ook de techbedrijven die de apps ontwerpen. En de overheid die daar regels aan kan verbinden.

De vraag is dus: wat moet er veranderen zodat mensen kunnen doen wat we van hen vragen? En wie moet daarvoor in beweging komen?

Wie positief gedrag vraagt, moet ook bereid zijn te veranderen wat dat gedrag in de weg staat.

< Ouder bericht Nieuwer bericht >